Lubię Kjelléna. I mam poczucie, że czytam go dobrze — choć wiem też, jak łatwo można go przeczytać źle.
To autor, który stawia opór prostemu ujęciu. Kusi, żeby zatrzymać się na pierwszym wrażeniu: państwo jako organizm, naród jako byt żywy, rozwój jako proces naturalny. To wszystko tam jest — wyraźne, sugestywne, niemal gotowe do użycia. Ale jeśli się na tym poprzestanie, zostaje tylko powierzchnia, i to powierzchnia dość niebezpieczna.
Dopiero kiedy czyta się dalej — i wolniej — zaczyna być widać, że to nie jest opis świata, tylko próba znalezienia języka, który pozwoliłby ten świat uchwycić.
Kjellén szuka.
Sięga po różne porządki:
- biologię, kiedy mówi o narodach i ich „życiu”,
- geologię, kiedy opisuje procesy polityczne jako cykle,
- psychologię, kiedy zastanawia się nad świadomością zbiorową.
To nie jest system zamknięty. To raczej ruch — próba uchwycenia czegoś, co samo jest w ruchu.
Najciekawsze wydaje się napięcie, które powraca w każdym jego tekście: między trwałością a przemianą.
Narody istnieją, a jednocześnie się zmieniają.
Państwa upadają, ale nie zawsze ostatecznie.
Formy polityczne rozwijają się — lecz nie liniowo, nie według jednego, prostego schematu.
Nie ma tu pocieszenia ani ostatecznej odpowiedzi. Jest raczej uporczywe krążenie wokół pytania: czy istnieje jakaś „miara życia” wspólnot politycznych, czy też wszystko, co widzimy, jest tylko chwilową formą.
Trudność polega także na tonie. Kjellén nie jest tylko naukowcem. Nie pisze językiem laboratoryjnym. Jego teksty są jednocześnie analityczne i retoryczne — miejscami niemal eseistyczne. To balansowanie łatwo zniszczyć w przekładzie: wystarczy przesunąć akcent za bardzo w jedną stronę, i zostaje albo suchy traktat, albo publicystyka.
Największe ryzyko leży jednak gdzie indziej.
Ten sposób mówienia — o organizmie, sile, przestrzeni, rozwoju — bardzo łatwo poddaje się uproszczeniom. Historia pokazała, jak szybko może zostać przejęty i użyty jako język ideologii. Czytany dosłownie, Kjellén staje się nie tyle analitykiem, ile dostarczycielem gotowych uzasadnień.
Dlatego trzeba czytać go ostrożnie.
Nie tylko jako kogoś, kto mówi, „jak jest”, ale jako kogoś, kto próbuje zrozumieć:
- dlaczego państwa się zmieniają,
- skąd bierze się ich siła i słabość,
- gdzie kończą się metafory, którymi się posługuje.
Dopiero wtedy zaczyna być naprawdę interesujący.
I dopiero wtedy jego teksty przestają być tylko dokumentem swojej epoki, a stają się czymś więcej — zapisem myślenia, które niezmiennie nadąża za rzeczywistością.